چه کسی مخترع واقعی کامپیوتر است؟

تینا مزدکی_تاریخچه کامپیوترها به این دلیل شگفت‌انگیز است که در واقع بخشی از تاریخچه جهان مدرن محسوب می‌شود. در این گزارش، شما را به سفری سریع در میان بزرگ‌ترین پیشرفت‌های فناورانه چند قرن اخیر می‌بریم؛ از ایده‌های «ایدا لاولیس» گرفته تا نبوغ «آلن تورینگ». سپس به عصر حاضر می‌رسیم و تأثیرات غیرقابل‌انکار «بیل گیتس» و «استیو جابز» را بررسی می‌کنیم و در نهایت، به وضعیت کنونی دنیای تکنولوژی در مواجهه با هوش مصنوعی (AI) و رایانش کوانتومی نگاهی خواهیم داشت.

آغاز دوران رایانش (قرن شانزدهم تا نوزدهم)

این یک گاه‌شمار از رویدادهای کلیدی در تاریخ محاسبات است؛ پس بیایید از روزگاری شروع کنیم که محاسبات با ماشین‌های مکانیکی و حتی دستگاه‌های بافندگی انجام می‌شد.

دهه ۱۵۷۰: کتاب‌های محاسبات آماده (Ready Reckoner)

اگر در اواخر قرن شانزدهم یک بازرگان، تاجر یا کشاورز بودید، «کامپیوتر» انتخابی شما کتابی پر از محاسبات از پیش آماده بود که به آن «Ready Reckoner» می‌گفتند. این کتاب‌ها برای محاسبه سود مرکب بسیار مفید بودند و محبوبیت آن‌ها تا قرن بیستم نیز ادامه داشت. تنها مشکل این بود که کتاب‌ها اغلب حاوی اشتباهات محاسباتی بودند؛ مسئله‌ای که به یک انگیزه بزرگ برای «چارلز ببیج» تبدیل شد تا به فکر راهکاری بهتر بیفتد.

۱۶۱۷: استخوان‌های نپر (Napier’s Bones)

بشر همواره در آرزوی ابزارهای مکانیکی برای کمک به محاسبات بوده است. چرتکه که اختراع آن به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد، قرن‌ها ابزار اصلی محاسبات بود. اما اولین تهدید برای سلطه چرتکه، توسط «جان نپر»، ریاضی‌دان اسکاتلندی که به خاطر ابداع لگاریتم نیز مشهور است، ایجاد شد. نپر در سال ۱۶۱۷ نشان داد که چگونه می‌توان با استفاده از میله‌های چاپی که جداول ضرب در آن‌ها تعبیه شده بود، هر دو عددی را در هم ضرب یا بر هم تقسیم کرد. او این اختراع خود را «استخوان‌های نپر» نامید.

۱۶۲۲: اختراع خط‌کش محاسبه (Slide Rule)

 «ویلیام اوترد»، ریاضی‌دان انگلیسی، خط‌کشی اختراع کرد که از یک بخش میانی لغزان میان دو مقدار بالایی و پایینی تشکیل می‌شد تا بتواند دو عدد لگاریتمی را با هم جمع کند و عددی برابر با لگاریتم حاصل‌ضرب آن‌ها تولید کند. البته این یک تصادف نبود؛ «جان نپر» پیش‌تر این نتیجه را نشان داده بود و «ادموند گانتر»، دیگر ریاضی‌دان انگلیسی، در سال ۱۶۲۰ مقیاسی برای بهره‌برداری از آن ایجاد کرده بود. به عبارت دیگر، خط‌کش محاسبه‌ی «اوترد» صرفاً این فرایند را مکانیکی کرد. این ابزار تا زمان ظهور ماشین‌حساب‌های الکترونیکی ارزان‌قیمت در اواخر قرن بیستم، همچنان ابزاری محبوب باقی ماند.

۱۶۴۲-۴۴: اختراع پاسکالین (Pascaline)

پدر ریاضی‌دان و فیلسوف افسانه‌ای فرانسوی، «بلز پاسکال»، یک مقام مالیاتی بود که این شغل به معنای انجام حجم عظیمی از محاسبات طاقت‌فرسا بود. به همین دلیل، پاسکال برای خودکارسازی عمل جمع و تفریق، یک ماشین‌حساب به نام «پاسکالین» اختراع کرد. با این دستگاه دیگر نیازی نبود که فرد به ریاضیات مسلط باشد، بلکه تنها کافی بود چرخ‌دنده‌ها را تنظیم کند. طبق گزارش «بریتانیکا»، پاسکال در طول یک دهه ۵۰ عدد از این ماشین‌ها را ساخت که باعث شده پاسکالین به عنوان «اولین ماشین تجاری» تاریخ شناخته شود.

۱۶۷۳: ماشین حساب لایب‌نیتس (Stepped Reckoner)

«گوتفرید ویلهلم فون لایب‌نیتس»، همه‌چیزدان آلمانی، علاوه بر ابداع حساب دیفرانسیل و انتگرال به طور مستقل از نیوتن و سایر دستاوردهای علمی‌اش، راهی برای بهبود پاسکالین پیدا کرد تا بتواند عمل ضرب و تقسیم را نیز انجام دهد. اختراع او که «ماشین محاسبه‌گر پله‌ای» (Stepped Reckoner) نام داشت، برای کار از مکانیزم طبل پله‌ای استفاده می‌کرد. با این حال، به دلیل پیچیدگی طراحی و محدودیت‌های تولید در آن زمان، لایب‌نیتس هرگز نتوانست نسخه کاملاً رضایت‌بخشی از آن را در زمان حیاتش بسازد. با این وجود، ایده‌های او تا دو قرن بعد بر ماشین‌حساب‌های مکانیکی تأثیرگذار بود.

۱۷۰۳: ابداع سیستم دودویی (Binary Notation)

لایب‌نیتس به دلیل خلق سیستم «عددنویسی دودویی»، همان صفرها و یک‌هایی که زیربنای تمام محاسبات مدرن امروزی هستند، شایسته جایگاهی جداگانه در این فهرست است. او با الهام از شش‌خطی‌های چینی مربوط به حدود ۹۰۰ سال پیش از میلاد، نشان داد که چگونه هر عدد صحیح می‌تواند با یک کد دودویی متشکل از ۰ و ۱ نمایش داده شود. البته لازم به ذکر است که ریاضی‌دان اسپانیایی، «خوان کاراموئل لوبکوویتس»، در کتاب سال ۱۶۷۰ خود با نام «Mathesis biceps: vetus et nova» مفهوم اعداد پایه دو را معرفی کرده بود، اما او به طور صریح از ۰ و ۱ استفاده نکرده بود.

قرن نوزدهم

۱۸۰۱: ماشین بافندگی ژاکارد

«ژوزف ماری ژاکارد»، بازرگان و مخترع فرانسوی، ماشین بافندگی را اختراع کرد که از کارت‌های پانچ چوبی برای بافت خودکار طرح‌های پارچه استفاده می‌کرد. جالب اینجاست که کامپیوترهای اولیه نیز از همین کارت‌های پانچ مشابه استفاده کردند.

۱۸۲۰: آریتمومتر (Arithmometer)

در حالی که بسیاری تلاش کردند تا طراحی «ماشین محاسبه‌گر پله‌ای» لایب‌نیتس را بسازند، ۱۵۰ سال زمان و وقوع انقلاب صنعتی لازم بود تا اولین نسخه تولید انبوه آن از راه برسد. این موفقیت با «آریتمومتر» ساخت مخترع فرانسوی، «توماس دکلمار» به دست آمد؛ دستگاهی که ترکیبی زیبا از برنج و فولاد در یک جعبه بود و استفاده از آن برای افراد غیرمتخصص نیز آسان بود. بیش از ۲۰۰۰ دستگاه از این مدل فروخته شد و طراحی آن الهام‌بخشِ بی‌شماری از مدل‌های مشابه بعدی بود.

۱۸۲۲: موتور تفاضلی چارلز ببیج

خطاهای موجود در «کتاب‌های محاسبات آماده» (Ready Reckoners) که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد، منبع بزرگ نارضایتی برای «چارلز ببیج»، مخترع و ریاضی‌دان انگلیسی متولد ۱۷۹۱ بود. ببیج ابتدا برای استفاده شخصی خود ماشین‌حساب‌های مکانیکی کوچکی ساخت، اما در ژوئن ۱۸۲۲ پروژه بزرگ خود را کلید زد؛ او اصولی را برای ساخت یک ماشین‌حساب عظیم طراحی کرد که به‌طور خودکار جداول محاسباتی را بر اساس «تفاضل» چاپ می‌کرد. ببیج موفق شد دولت بریتانیا را متقاعد کند که با مبلغ ۱۷,۵۰۰ پوند (معادل حدود ۱.۵ میلیون پوند یا ۲ میلیون دلار امروزی) از پروژه او حمایت کند. با این حال، با وجود این سرمایه‌گذاری و نه سال تلاش ببیج و مهندس همکارش «جوزف کلمنت»، آن‌ها تنها موفق شدند بخشی از «موتور تفاضلی» (Difference Engine) را بسازند. طبق گزارش موزه علوم لندن، این دستگاه کار می‌کرد، اما تنها «یک‌هفتم طراحی کامل» را شامل می‌شد. با توجه به خروجی اندک نسبت به سرمایه‌گذاری صورت‌گرفته، دولت حمایت مالی خود را قطع کرد و کار ببیج بر روی این موتور متوقف شد.

۱۸۳۳: موتور تحلیلی (Analytical Engine)

ببیج اما از شکست موتور تفاضلی ناامید نشد و بلافاصله توجه خود را به پروژه بلندپروازانه‌تر «موتور تحلیلی» معطوف کرد. برخی این دستگاه را اولین کامپیوتر واقعی می‌دانند، چرا که بسیاری از ایده‌های به‌کاررفته در آن، هنوز در کامپیوترهای امروزی زنده هستند. برای شروع، موتور تحلیلی به گونه‌ای طراحی شده بود که «همه‌منظوره» باشد و توانایی انجام هر نوع محاسبه‌ای (که امروز به آن «الگوریتم» می‌گوییم) را داشته باشد. این دستگاه دارای یک «واحد محاسبه» (Mill) برای اجرای دستورالعمل‌ها (بسیار شبیه به پردازنده‌های مرکزی یا CPUهای امروزی) و یک «بخش ذخیره‌سازی» (Store) برای نگهداری اعداد و محاسبات بود. کارت‌های پانچ وظیفه انتقال دستورات به موتور تحلیلی را داشتند و دستگاه نیز در پایان عملیات، کارت‌های پانچ خروجی تولید می‌کرد. حتی شکل اولیه‌ای از «انشعاب شرطی» (Conditional Branching)، (یعنی اگر این اتفاق افتاد، آن کار را انجام بده) نیز در آن پیش‌بینی شده بود. اما اگر ایده‌های این ماشین فراتر از زمان خود بود، پیچیدگی آن نیز همین‌طور بود. کمبود منابع مالی و قطعات بسیار پیچیده و دشوار باعث شد ببیج در نهایت با کلمنت به اختلاف بخورد و «موتور تحلیلی» هرگز ساخته نشود.

۱۸۴۸: نخستین برنامه کامپیوتری جهان

«ایدا لاولیس»، ریاضی‌دان انگلیسی و دختر شاعر معروف «لرد بایرون»، اولین برنامه کامپیوتری جهان را نوشت. طبق گفته «آنا سیفرت»، استاد ریاضیات نظری در دانشگاه مونستر آلمان، لاولیس این برنامه را در حین ترجمه مقاله‌ای درباره موتور تحلیلی ببیج از فرانسوی به انگلیسی نوشت. سیفرت در مقاله‌ای برای «انجمن ماکس پلانک» نوشت: «او همچنین نظرات خود را به متن اضافه کرد. یادداشت‌های او، که به‌سادگی یادداشت‌ نامیده می‌شدند، سه برابر متن اصلی بودند.» لاولیس در این یادداشت‌ها، توصیفی گام‌به‌گام برای محاسبه «اعداد برنولی» با ماشین ببیج ارائه داد که در واقع همان یک الگوریتم است و این کار عملاً او را به اولین برنامه‌نویس کامپیوتر در جهان تبدیل کرد. 

۱۸۵۳: اولین ماشین‌حساب چاپ‌کننده

مخترع سوئدی «پر گئورگ شوتز» و پسرش «ادوارد»، اولین ماشین‌حساب چاپ‌کننده جهان را طراحی کردند. این دستگاه از این جهت اهمیت دارد که طبق کتاب «گئورگ شوتز و اولین ماشین‌حساب چاپ‌کننده» (نوشته یوتا سی. مرزباخ، انتشارات اسمیتسونیان، ۱۹۷۷)، اولین ماشینی بود که می‌توانست «تفاضل‌های جدولی را محاسبه و نتایج را چاپ کند».

۱۸۹۰: سیستم کارت پانچ هولریث

«هرمان هولریث» یک سیستم کارت پانچ طراحی کرد تا به انجام محاسبات مربوط به سرشماری سال ۱۸۹۰ ایالات متحده کمک کند. طبق گزارش دانشگاه کلمبیا، این دستگاه دولت را از چندین سال محاسبات دستی نجات داد و حدود ۵ میلیون دلار برای مالیات‌دهندگان آمریکایی صرفه‌جویی به همراه داشت. هولریث بعدها شرکتی را تأسیس کرد که در نهایت به «شرکت ماشین‌های کسب‌وکار بین‌المللی» یا همان «آی‌بی‌ام» (IBM) تبدیل شد.

اوایل قرن بیستم

۱۹۳۱: تحلیلگر دیفرانسیل (Differential Analyzer)

در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، «وِنیوار بوش» دستگاه «تحلیلگر دیفرانسیل» را اختراع کرد و ساخت. طبق گزارش دانشگاه استنفورد، این دستگاه نخستین کامپیوتر آنالوگ مکانیکیِ خودکار و همه‌منظوره در مقیاس بزرگ بود.

۱۹۳۶: ظهور ماشین تورینگ

«آلن تورینگ»، دانشمند و ریاضی‌دان بریتانیایی، اصل یک «ماشین جهانی» را که بعدها «ماشین تورینگ» نامیده شد، در مقاله‌ای با عنوان «در باب اعداد محاسبه‌پذیر…» معرفی کرد (بر اساس کتاب “بینش تورینگ” نوشته کریس برنهارت، انتشارات MIT، ۲۰۱۷). ماشین‌های تورینگ قادرند هر آنچه را که قابل محاسبه است، محاسبه کنند. مفهوم مرکزی کامپیوترهای مدرن امروزی بر پایه ایده‌های او بنا شده است. تورینگ بعدها در توسعه دستگاه «بمب» (Turing-Welchman Bombe) که یک ابزار الکترومکانیکی برای رمزگشایی کدهای نازی‌ها در طول جنگ جهانی دوم بود، نقش‌آفرینی کرد.

۱۹۳۷: پیشنهاد اولین کامپیوتر تمام‌الکتریکی

«جان وینسنت آتاناسف»، استاد فیزیک و ریاضیات در دانشگاه ایالتی آیووا، درخواست بودجه‌ای برای ساخت اولین کامپیوتر تمام‌الکتریکی ارائه کرد؛ ماشینی که برخلاف مدل‌های پیشین، برای کار نیازی به چرخ‌دنده‌ها، بادامک‌ها، تسمه‌ها یا شفت‌ها نداشت.

۱۹۳۹: تولد اچ‌پی (Hewlett-Packard) در یک گاراژ

«دیوید پاکارد» و «بیل هیولت»، شرکت «هیولت پاکارد» را در پالو آلتو کالیفرنیا تأسیس کردند. طبق گزارش MIT، این دو نفر نام شرکت جدید خود را با شیر یا خط انداختن یک سکه انتخاب کردند و اولین دفتر مرکزی آن‌ها در گاراژ خانه پاکارد قرار داشت.

۱۹۴۱: کامپیوتر Z۳ و Z۴ زوزه

«کنراد زوزه»، مخترع و مهندس آلمانی، ماشین Z۳ خود را تکمیل کرد که به گفته «جرارد اورگان» در کتاب «تاریخ مختصر رایانش»، این ماشین قدیمی‌ترین کامپیوتر دیجیتال جهان محسوب می‌شود. این دستگاه در جریان بمباران برلین در طول جنگ جهانی دوم نابود شد. زوزه پس از شکست آلمان نازی از پایتخت گریخت و بعدها در سال ۱۹۵۰ اولین کامپیوتر دیجیتال تجاری جهان با نام Z۴ را عرضه کرد.

۱۹۴۱: کامپیوتر آتاناسف-بری (ABC)

«آتاناسف» و دانشجوی تحصیلات تکمیلی‌اش «کلیفورد بری»، اولین کامپیوتر دیجیتال الکترونیکی در ایالات متحده را با نام «آتاناسف-بری» (ABC) طراحی کردند. طبق کتاب «تولد کامپیوتر» (۲۰۱۶)، این نخستین باری بود که یک کامپیوتر قادر بود اطلاعات را در حافظه اصلی خود ذخیره کند و می‌توانست هر ۱۵ ثانیه یک عملیات را انجام دهد.

۱۹۴۵: ظهور انیاک (ENIAC)

دو استاد دانشگاه پنسیلوانیا، «جان ماکلی» و «جی. پرسپر اِکِرت»، دستگاه «انیاک» (Electronic Numerical Integrator and Calculator) را طراحی و ساختند. طبق کتاب «نقاط عطف در علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات» (۲۰۰۳)، این ماشین نخستین «کامپیوتر خودکار، همه‌منظوره، الکترونیکی، دهدهی و دیجیتال» جهان بود.

۱۹۴۶: ساخت یونیواک (UNIVAC)

«ماکلی» و «اِکِرت» دانشگاه پنسیلوانیا را ترک کردند و با دریافت بودجه از اداره سرشماری، شروع به ساخت «یونیواک» (UNIVAC) کردند؛ این دستگاه اولین کامپیوتر تجاری با کاربردهای اداری و دولتی بود.

۱۹۴۷: اختراع ترانزیستور

«ویلیام شاکلی»، «جان باردین» و «والتر براتین» از آزمایشگاه‌های «بل»، ترانزیستور را اختراع کردند. آن‌ها کشف کردند که چگونه می‌توان با استفاده از مواد جامد و بدون نیاز به خلأ، یک کلید الکتریکی ساخت.

۱۹۴۹: کامپیوترهای EDSAC و CSIRAC

یک تیم در دانشگاه کمبریج، دستگاه EDSAC را توسعه داد که به گفته «اورگان»، «اولین کامپیوتر کاربردی با قابلیت ذخیره‌سازی برنامه» بود. EDSAC اولین برنامه خود را در ماه مه ۱۹۴۹ اجرا کرد که شامل محاسبه جدول اعداد مربع و لیستی از اعداد اول بود. در نوامبر ۱۹۴۹، دانشمندان در شورای تحقیقات علمی و صنعتی (CSIR) استرالیا، اولین کامپیوتر دیجیتال این کشور با نام CSIRAC را ساختند. طبق گزارش‌ها، CSIRAC نخستین کامپیوتر دیجیتال جهان است که توانست موسیقی پخش کند.

اواخر قرن بیستم

۱۹۵۳: ظهور زبان‌های برنامه‌نویسی و IBM ۷۰۱

«گریس هاپر» اولین زبان برنامه‌نویسی را توسعه داد که بعدها به COBOL معروف شد (مخفف کلمات Common, Business-Oriented Language). هاپر بعدها در متن اعطای نشان افتخار آزادی ریاست‌جمهوری پس از مرگ، لقب «بانوی اول نرم‌افزار» را دریافت کرد. در همین سال، «توماس جانسون واتسون جونیور»، فرزند مدیرعامل وقت IBM، کامپیوتر IBM ۷۰۱ EDPM را طراحی کرد تا به سازمان ملل متحد در نظارت بر وقایع جنگ کره کمک کند.

۱۹۵۴: تولد زبان FORTRAN

«جان بکوس» و تیم برنامه‌نویسان او در شرکت IBM، مقاله‌ای منتشر کردند که زبان برنامه‌نویسی جدیدشان به نام FORTRAN (مخفف FORmula TRANslation) را توصیف می‌کرد. این زبان طبق گزارش MIT، انقلابی در نحوه نوشتن برنامه‌ها ایجاد کرد.

۱۹۵۸: اختراع مدار مجتمع (تراشه)

«جک کیلبی» و «رابرت نویس»، مدار مجتمع را که امروزه به عنوان «تراشه کامپیوتر» شناخته می‌شود، رونمایی کردند. «جک کیلبی» بعدها به خاطر این دستاورد بزرگ، موفق به دریافت جایزه نوبل فیزیک شد.

۱۹۶۸: رونمایی از کامپیوتر مدرن (موس و رابط گرافیکی)

«داگلاس انگلبارت» در «کنفرانس کامپیوتر مشترک پاییزی» در سانفرانسیسکو، نمونه اولیه‌ای از کامپیوتر مدرن را به نمایش گذاشت. ارائه او با نام «مرکز تحقیقاتی برای تقویت هوش انسانی»، شامل یک نمایش زنده از دستگاهی بود که از «موس» و «رابط کاربری گرافیکی» (GUI) بهره می‌برد. به گفته «مؤسسه داگلاس انگلبارت»، این رویداد نقطه عطفی در تبدیل کامپیوتر از یک ماشین تخصصی برای دانشگاهیان به تکنولوژی‌ای بود که برای عموم مردم قابل دسترس‌تر شد.

۱۹۶۹: پیدایش سیستم‌عامل یونیکس (UNIX)

«کن تامپسون»، «دنیس ریچی» و گروهی دیگر از توسعه‌دهندگان در آزمایشگاه‌های «بل»، سیستم‌عامل UNIX را تولید کردند؛ سیستمی که به گفته آزمایشگاه‌های بل، «شبکه‌سازی در مقیاس بزرگِ سیستم‌های محاسباتی متنوع و اینترنت را عملی کرد.» تیم توسعه‌دهنده یونیکس، این سیستم‌عامل را با استفاده از زبان برنامه‌نویسی C توسعه دادند که خود آن را بهینه‌سازی کرده بودند.

۱۹۷۰: آغاز دوران تراشه‌های DRAM

شرکت تازه تأسیس «اینتل» (Intel)، تراشه Intel ۱۱۰۳ را معرفی کرد که نخستین تراشه «حافظه دسترسی تصادفی پویا» یا همان DRAM بود.

۱۹۷۱: اختراع فلاپی دیسک

تیمی از مهندسان IBM به سرپرستی «آلن شوگارت»، «فلاپی دیسک» را اختراع کردند؛ ابزاری که امکان اشتراک‌گذاری داده‌ها میان کامپیوترهای مختلف را فراهم کرد.

۱۹۷۲: طلوع عصر بازی‌های ویدئویی

«رالف بایر»، مهندس آلمانی-آمریکایی، در سپتامبر ۱۹۷۲ کنسول «مگناوکس اودیسه» (Magnavox Odyssey) را عرضه کرد که طبق گزارش «موزه کامپیوتر آمریکا»، اولین کنسول بازی خانگی جهان بود. چند ماه بعد، «نولان باشنل» (کارآفرین) و «ال الکورن» (مهندس) در شرکت آتاری، بازی «پونگ» (Pong) را منتشر کردند که به اولین بازی ویدئویی موفق از نظر تجاری تبدیل شد.

۱۹۷۳: تولد شبکه اترنت

«رابرت متکالف»، از اعضای تیم تحقیقاتی شرکت «زیراکس» (Xerox)، فناوری «اترنت» (Ethernet) را برای اتصال چندین کامپیوتر و سایر سخت‌افزارها به یکدیگر توسعه داد.

۱۹۷۵: ظهور مایکروسافت

شماره ژانویه مجله «پاپیولار الکترونیکس» (Popular Electronics) با تصویری از «آلتایر ۸۰۸۰» (Altair ۸۰۸۰) منتشر شد که از آن به عنوان «اولین کیت کامپیوتر کوچکی که با مدل‌های تجاری رقابت می‌کند» یاد شده بود. پس از دیدن این شماره از مجله، دو «خوره‌ی کامپیوتر» به نام‌های «پل آلن» و «بیل گیتس» پیشنهاد دادند که برای آلتایر با استفاده از زبان جدید BASIC نرم‌افزار بنویسند. پس از موفقیت این تلاش اولیه، این دو دوست دوران کودکی در روز ۴ آوریل شرکت نرم‌افزاری خود را با نام «مایکروسافت» تشکیل دادند.

۱۹۷۶: تأسیس اپل و معرفی Apple I

«استیو جابز» و «استیو وزنیاک» در روز اول آوریل، شرکت «اپل کامپیوتر» را هم‌بنیان‌گذاری کردند. طبق گزارش MIT، آن‌ها در ادامه «اپل ۱» (Apple I) را رونمایی کردند؛ نخستین کامپیوتری که از یک برد مدار واحد و حافظه ROM (فقط خواندنی) بهره می‌برد.

۱۹۷۷: ورود کامپیوتر خانگی Commodore PET

کامپیوتر «کمودور پت» (Commodore PET) به بازار کامپیوترهای خانگی عرضه شد. این دستگاه از ریزپردازنده ۸ بیتی MOS ۶۵۰۲ بهره می‌برد که وظیفه کنترل صفحه نمایش، صفحه کلید و دستگاه پخش کاست را بر عهده داشت. به گفته «اورگان»، این مدل به‌ویژه در بازار آموزشی موفقیت چشمگیری کسب کرد.

۱۹۷۷: رادیو شک و افسانه TRS-۸۰

شرکت «رادیو شک» (Radio Shack) تولید اولیه ۳۰۰۰ دستگاه کامپیوتر TRS-۸۰ مدل ۱ را با قیمت ۵۹۹ دلار آغاز کرد؛ دستگاهی که به طعنه «Trash ۸۰» (به معنای زباله ۸۰) نامیده می‌شد. طبق کتاب «چگونه مشتاقان TRS-۸۰ انقلاب کامپیوترهای شخصی را شعله‌ور کردند» (۲۰۰۷)، این شرکت در عرض یک سال ۲۵۰,۰۰۰ سفارش برای این کامپیوتر دریافت کرد.

۱۹۷۷: نمایشگاه کامپیوتر ساحل غربی و Apple II

اولین نمایشگاه کامپیوتر ساحل غربی در سانفرانسیسکو برگزار شد. «جابز» و «وزنیاک» در این نمایشگاه «اپل ۲» (Apple II) را معرفی کردند که شامل گرافیک رنگی بود و از درایو کاست صوتی برای ذخیره‌سازی داده‌ها استفاده می‌کرد.

۱۹۷۸: تولد VisiCalc

«ویزی‌کالک» (VisiCalc)، نخستین برنامه صفحه گسترده (Spreadsheet) کامپیوتری معرفی شد.

۱۹۷۹: وردستار و آغاز واژه‌پردازی

شرکت «مایکروسافت اینترنشنال» به مدیریت «سیمور روبنشتاین»، نرم‌افزار «وردستار» (WordStar) را منتشر کرد که اولین واژه‌پرداز موفق تجاری در جهان بود. طبق کتاب «تغییر مسیرها: تاریخ ادبی واژه‌پردازی» (۲۰۱۶)، این برنامه توسط «راب بارنبی» کدنویسی شد و شامل ۱۳۷,۰۰۰ خط کد بود.

۱۹۸۱: معرفی Acorn (IBM PC)

«ای‌کورن» (Acorn)، اولین کامپیوتر شخصی IBM، با قیمت ۱۵۶۵ دلار به بازار عرضه شد. این دستگاه از سیستم‌عامل MS-DOS مایکروسافت استفاده می‌کرد. ویژگی‌های اختیاری آن شامل نمایشگر، چاپگر، دو درایو فلاپی، حافظه اضافی، آداپتور بازی و موارد دیگر بود.

۱۹۸۳: لیزا و اولین لپ‌تاپ

«اپل لیزا» (Apple Lisa) که نام آن برگرفته از معماری نرم‌افزاری محلی و همچنین نام دختر استیو جابز است به عنوان اولین کامپیوتر شخصی دارای «رابط کاربری گرافیکی» (GUI) معرفی شد. این دستگاه همچنین شامل منوهای کشویی و آیکون‌ها بود. در همین سال، «گویلان اس‌سی» (Gavilan SC) عرضه شد؛ اولین کامپیوتر قابل‌حمل با طراحی تاشو که برای اولین بار با عنوان «لپ‌تاپ» به فروش رسید.

۱۹۸۴: معرفی مکینتاش

«اپل مکینتاش» در جریان یک تبلیغ تلویزیونی در مسابقات سوپربول به جهان معرفی شد. طبق گزارش NMAH، این دستگاه با قیمت خرده‌فروشی ۲۵۰۰ دلار به بازار آمد.

۱۹۸۵: ظهور ویندوز و آمیگا

مایکروسافت در پاسخ به رابط گرافیکی اپل لیزا، سیستم‌عامل «ویندوز» را در نوامبر ۱۹۸۵ منتشر کرد. در همین حال، شرکت «کمودور»، مدل «آمیگا ۱۰۰۰» را معرفی کرد.

۱۹۸۹: پیشنهاد وب جهانی (WWW)

«تیم برنرز-لی»، پژوهشگر بریتانیایی در سازمان تحقیقات هسته‌ای اروپا (CERN)، پیشنهاد خود برای آنچه که بعدها به «وب جهانی» (World Wide Web) تبدیل شد را ارائه داد. مقاله او ایده‌هایش برای «زبان نشانه‌گذاری ابرمتن» (HTML) را که سنگ‌بنای وب محسوب می‌شود، شرح می‌داد.

۱۹۹۳: پردازنده‌های پنتیوم

ریزپردازنده «پنتیوم» استفاده از گرافیک و موسیقی در کامپیوترهای شخصی را به سطح جدیدی ارتقا داد.

۱۹۹۶: تولد گوگل

«سرگی برین» و «لری پیج» موتور جستجوی «گوگل» را در دانشگاه استنفورد توسعه دادند.

۱۹۹۷: همکاری تاریخی مایکروسافت و اپل

مایکروسافت ۱۵۰ میلیون دلار در اپل که در آن زمان با مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کرد سرمایه‌گذاری کرد. این سرمایه‌گذاری به یک پرونده قضایی طولانی‌مدت پایان داد که در آن اپل، مایکروسافت را به کپی‌برداری از سیستم‌عامل خود متهم کرده بود.

۱۹۹۹: ظهور وای‌فای (Wi-Fi)

تکنولوژی «وای‌فای» (کوتاه‌شده Wireless Fidelity) توسعه یافت که در ابتدا محدوده‌ای تا ۳۰۰ فوت (۹۱ متر) را پوشش می‌داد.

قرن بیست و یکم

۲۰۰۱: معرفی Mac OS X

اپل سیستم‌عامل «Mac OS X» (که بعدها به OS X و سپس macOS تغییر نام داد) را به عنوان جانشین سیستم‌عامل استاندارد مک عرضه کرد. طبق گزارش TechRadar، این سیستم‌عامل ۱۶ نسخه مختلف را پشت سر گذاشت که همگی با عدد «۱۰» در عنوان خود شناخته می‌شدند و نه نسخه اول آن، با الهام از نام گربه‌سانان بزرگ (مانند «چیتا» برای اولین نسخه) نام‌گذاری شدند.

۲۰۰۳: نخستین پردازنده ۶۴ بیتی

شرکت AMD پردازنده «Athlon ۶۴» را عرضه کرد؛ اولین پردازنده ۶۴ بیتی که برای کامپیوترهای شخصی در دسترس مشتریان قرار گرفت.

۲۰۰۴: ظهور موزیلا فایرفاکس

شرکت «موزیلا» نسخه ۱.۰ مرورگر «فایرفاکس» را منتشر کرد. این مرورگر یکی از نخستین چالش‌های جدی برای «اینترنت اکسپلورر» مایکروسافت بود. به گزارش «موزه طراحی وب»، فایرفاکس تنها در پنج سال نخست فعالیت خود، از مرز یک میلیارد دانلود عبور کرد.

۲۰۰۵: خرید اندروید توسط گوگل

شرکت گوگل سیستم‌عامل موبایل «اندروید» را که بر پایه لینوکس بود، خریداری کرد.

۲۰۰۶: اولین مک‌بوک پرو

«مک‌بوک پرو» اپل به قفسه فروشگاه‌ها رسید. این مدل، نخستین کامپیوتر قابل‌حمل اپل با پردازنده اینتل و هسته دوگانه (Dual-Core) بود.

۲۰۰۹: ویندوز ۷

مایکروسافت در ۲۲ ژوئیه، «ویندوز ۷» را عرضه کرد. طبق گزارش TechRadar، این سیستم‌عامل ویژگی‌های نوینی از جمله قابلیت سنجاق کردن برنامه‌ها به نوار وظیفه (Taskbar)، مرتب‌سازی خودکار پنجره‌ها با تکان دادن پنجره دیگر، دسترسی آسان به لیست‌های پرش (Jumplists) و پیش‌نمایش‌های بهبودیافته کاشی‌ها را ارائه کرد.

۲۰۱۰: رونمایی از آیپد

«آیپد»، تبلت پرچمدار اپل، به جهانیان معرفی شد.

۲۰۱۱: کروم‌بوک‌های گوگل

گوگل لپ‌تاپ‌های «کروم‌بوک» را که از سیستم‌عامل «Chrome OS» بهره می‌بردند، روانه بازار کرد.

۲۰۱۵: اپل واچ و ویندوز ۱۰

اپل از «اپل واچ» رونمایی کرد و مایکروسافت نیز «ویندوز ۱۰» را در دسترس کاربران قرار داد.

۲۰۱۶: نخستین کامپیوتر کوانتومی با قابلیت برنامه‌ریزی مجدد

اولین کامپیوتر کوانتومی با قابلیت برنامه‌ریزی مجدد ساخته شد. «شانتانو دبنِت»، فیزیکدان کوانتومی و مهندس اپتیک از دانشگاه مریلند و نویسنده ارشد این پژوهش، گفت: «تا پیش از این، هیچ پلتفرم رایانش کوانتومی وجود نداشت که قابلیت برنامه‌ریزی الگوریتم‌های جدید را در سیستم خود داشته باشد و معمولاً هر کدام برای اجرای یک الگوریتم خاص طراحی می‌شدند.»

۲۰۱۷: رایانش مولکولی

آژانس پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته دفاعی آمریکا (DARPA) در حال توسعه برنامه‌ای جدید با نام «اطلاعات مولکولی» (Molecular Informatics) است که از مولکول‌ها به عنوان کامپیوتر استفاده می‌کند. «آن فیشر»، مدیر برنامه در دفتر علوم دفاعی دارپا، در بیانیه‌ای گفته است: «شیمی مجموعه‌ای غنی از ویژگی‌ها را ارائه می‌دهد که می‌توانیم برای ذخیره‌سازی و پردازش سریع و مقیاس‌پذیر اطلاعات از آن‌ها بهره بگیریم. میلیون‌ها مولکول وجود دارد و هر مولکول دارای ساختار اتمی سه‌بعدی منحصربه‌فرد و متغیرهایی مانند شکل، اندازه یا حتی رنگ است. این غنا، فضای طراحی وسیعی را برای کاوش در روش‌های نوین و چندمقداری جهت کدگذاری و پردازش داده‌ها، فراتر از صفر و یک‌های معماری‌های دیجیتال منطقی فعلی، فراهم می‌کند.»

۲۰۱۹: دستیابی گوگل به برتری کوانتومی

تیمی در شرکت گوگل به عنوان اولین گروه موفق به اثبات «برتری کوانتومی» شد؛ آن‌ها کامپیوتری کوانتومی ساختند که می‌توانست به شکلی قابل‌قبول از قدرتمندترین کامپیوترهای کلاسیک (معمولی) پیشی بگیرد، هرچند این برتری تنها برای یک مسئله بسیار خاص بود که کاربرد عملی دنیای واقعی نداشت. آن‌ها این کامپیوتر را که «سیکامور» (Sycamore) نام‌گذاری شده بود، در همان سال در مقاله‌ای در نشریه «نیچر» (Nature) معرفی کردند. البته هنوز تا رسیدن به «مزیت کوانتومی» که در آن یک کامپیوتر کوانتومی بتواند مسائل دارای کاربرد در دنیای واقعی را سریع‌تر از قدرتمندترین کامپیوترهای کلاسیک حل کند فاصله زیادی باقی مانده است.

۲۰۲۲: عصر ابرکامپیوترهای اگزاسکیل (Exascale)

نخستین ابرکامپیوتر «اگزاسکیل» و سریع‌ترین کامپیوتر جهان با نام «فرانتیر» (Frontier) در مرکز محاسبات رهبری اوک ریج (OLCF) در تنسی آغاز به کار کرد. این دستگاه که توسط شرکت «هیولت پاکارد اینترپرایز» (HPE) و با هزینه ۶۰۰ میلیون دلار ساخته شده، از نزدیک به ۱۰,۰۰۰ پردازنده مرکزی (CPU) ۶۴ هسته‌ای AMD EPYC ۷۴۵۳ در کنار نزدیک به ۴۰,۰۰۰ پردازنده گرافیکی (GPU) AMD Radeon Instinct MI۲۵۰X بهره می‌برد. این ماشین، عصر «رایانش اگزاسکیل» را آغاز کرد؛ مفهومی که به سیستم‌هایی اشاره دارد که می‌توانند به قدرتی بیش از یک «اگزافلاپس» (واحد اندازه‌گیری عملکرد سیستم) دست یابند. در حال حاضر، تنها همین یک ماشین فرانتیر قادر به رسیدن به چنین سطحی از عملکرد است و در حال حاضر به عنوان ابزاری برای کمک به اکتشافات علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

منبع: livescience

۵۸۳۲۳