وقتی امنیت متولی نداشت/ آیا سپاه تنها راه مهار بحران پس از انقلاب بود؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: دوم اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۵۸، تنها چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، با صدور فرمانی از سوی حضرت امام خمینی(ره)، نهادی با عنوان «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» رسماً تأسیس شد؛ نهادی که هدف اصلی آن حفاظت از دستاوردهای انقلاب و صیانت از نظام نوپای جمهوری اسلامی عنوان شد. در آن مقطع، شاید کمتر کسی تصور می‌کرد این سازمان تازه‌تأسیس، در مدت‌زمانی کوتاه به یکی از مهم‌ترین ارکان امنیتی، نظامی و حتی فرهنگی کشور تبدیل شود.

در فضای پرالتهاب روزهای ابتدایی پس از انقلاب، کشور با چالش‌های متعددی در حوزه امنیت داخلی مواجه بود. شکل‌گیری کمیته‌های انقلاب و در مقابل، نگاه دولت موقت به ضرورت ایجاد ساختاری متمرکزتر، باعث شد ایده تشکیل نیرویی تحت عنوان «گارد ملی» مطرح شود؛ نیرویی که تحت نظر دولت فعالیت کند.

اختلاف نگاه‌ها، از گارد ملی تا سپاه مردمی

بر همین اساس، با پیشنهاد مرحوم مهدی بازرگان، رئیس دولت موقت، حجت‌الاسلام حسن لاهوتی مأمور دریافت حکم تأسیس این نیرو از امام خمینی شد و ابراهیم یزدی نیز به‌عنوان نماینده دولت برای همکاری با وی معرفی شد. با این حال، روایت‌های مختلفی درباره چگونگی شکل‌گیری سپاه وجود دارد.

محسن رفیق‌دوست در خاطرات خود، شکل‌گیری این نهاد را به ابتکار شهید محمد منتظری نسبت می‌دهد. او از جلسه‌ای در پادگان عباس‌آباد یاد می‌کند که با حضور چهره‌هایی چون دانش منفرد آشتیانی، غلامعلی افروز، علی‌محمد بشارتی و دیگران برگزار شد و در همان جلسه، با نگارش جمله «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تشکیل شد»، نخستین هسته رسمی این نهاد شکل گرفت.

در همان مقطع، علاوه بر این گروه، تشکل‌های مسلح دیگری نیز با هدف حفاظت از انقلاب فعالیت می‌کردند؛ از جمله گروه مستقر در پادگان جمشیدیه به سرپرستی جواد منصوری و عباس آقازمانی (ابوشریف)، و همچنین «گارد دانشگاه» تحت هدایت شهید محمد منتظری که نیروهای آموزش‌دیده در فلسطین و برخی افسران ارتش را در اختیار داشت.

پایان پراکندگی نیروهای انقلابی

وجود این گروه‌های موازی، اگرچه با هدفی مشترک شکل گرفته بودند، اما به‌تدریج زمینه‌ساز اختلافات و اصطکاک‌هایی شد. در نتیجه، ضرورت ایجاد یک ساختار واحد و منسجم بیش از پیش احساس شد.

در همین راستا، نمایندگان چهار گروه اصلی در نشستی مشترک به توافق رسیدند تا با ادغام ظرفیت‌های خود، سازمانی یکپارچه ایجاد کنند. روایت رفیق‌دوست از این جلسه، نشان‌دهنده حساسیت و اهمیت این تصمیم تاریخی است؛ جایی که با تأکید بر داشتن حکم امام و ضرورت انسجام، حاضران به ادغام تن دادند و مقرر شد ۱۲ نفر از میان گروه‌ها، مسئول تدوین سازوکار این وحدت شوند.

نقش امام در تثبیت ساختار سپاه

در ادامه، گروهی متشکل از محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و عباس دوزدوزانی به قم رفته و دیدگاه‌های خود را با امام خمینی مطرح کردند. در این دیدار، با توجه به اختلافات موجود با دولت موقت، پیشنهاد شد سپاه تحت نظر شورای انقلاب فعالیت کند؛ پیشنهادی که با موافقت امام همراه شد.

به‌دنبال این تصمیم، هاشمی رفسنجانی به‌عنوان نماینده شورای انقلاب برای پیگیری امور سپاه منصوب شد و اساسنامه این نهاد در قالب ۹ ماده و ۹ تبصره تدوین شد. سرانجام، در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸، با صدور اطلاعیه‌ای رسمی، آغاز به کار سپاه پاسداران اعلام شد.

سپاه در میدان عمل

سپاه در همان ماه‌های ابتدایی فعالیت خود، با وجود نوپا بودن، نقش قابل‌توجهی در مقابله با ناامنی‌ها ایفا کرد؛ از جمله مقابله با جریان‌های تجزیه‌طلب در خوزستان و کردستان و برخورد با عناصر ضدانقلاب.

عملکرد این نهاد به‌حدی مورد توجه قرار گرفت که امام خمینی در ۲۹ مرداد ۱۳۵۸، در دیدار با فرماندهان سپاه، ضمن اعلام رضایت از عملکرد آنان، جمله‌ای تاریخی را بیان کردند: «اگر سپاه نبود، کشور هم نبود.»

با آغاز ریاست‌جمهوری بنی‌صدر در اسفند ۱۳۵۸، تغییراتی در مدیریت سپاه رخ داد. جواد منصوری از فرماندهی کناره‌گیری کرد و پس از او، عباس دوزدوزانی برای مدت کوتاهی این مسئولیت را بر عهده گرفت.

در ادامه، عباس آقا زمانی (ابوشریف) در خرداد ۱۳۵۹ به فرماندهی منصوب شد، اما کمتر از یک ماه بعد استعفا داد. پس از او، مرتضی رضایی به فرماندهی رسید؛ هرچند وی تأکید داشت حکم خود را مستقیماً از امام دریافت کند که در نهایت این موضوع نیز محقق شد.

پس از آن، با پیشنهاد شورای فرماندهی، سه گزینه برای فرماندهی معرفی شدند: شهید محمد بروجردی، شهید یوسف کلاهدوز و محسن رضایی. در نهایت، با انصراف کلاهدوز، محسن رضایی در سن ۲۷ سالگی به‌عنوان فرمانده کل سپاه انتخاب شد.

نقش‌آفرینی در مقطع سرنوشت‌ساز

دوره فرماندهی محسن رضایی که حدود ۱۶ سال به طول انجامید، هم‌زمان با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود؛ دوره‌ای که سپاه نقش محوری در سازماندهی عملیات‌ها و دفاع از کشور ایفا کرد.

پس از او، در سال ۱۳۷۶، رحیم صفوی به فرماندهی سپاه منصوب شد و به مدت ۱۰ سال این مسئولیت را بر عهده داشت. در ادامه، محمدعلی جعفری در سال ۱۳۸۶ فرماندهی سپاه را عهده‌دار شد.

از سه نیرو تا یک مجموعه چندبعدی

سپاه پاسداران در سال ۱۳۶۴، با دستور امام خمینی، به سه نیروی زمینی، دریایی و هوایی تقسیم شد. در سال ۱۳۶۹ نیز، با فرمان رهبر انقلاب، نیروی قدس و سازمان بسیج مستضعفین به این مجموعه افزوده شدند و ساختار سپاه به پنج بخش اصلی گسترش یافت.

نیروی دریایی سپاه با نام مستعار «ندسا» در سال ۱۳۶۴ و در اثنای جنگ عراق با ایران فعالیت خود را به فرماندهی حسین علایی آغاز کرده است. از جمله مأموریت‌های این نیرو، صیانت و دفاع از مرزهای آبی کشور در برابر هجوم بیگانگان است.شهید علیرضا تنگسیری در ۱ شهریور ۱۳۹۷ به فرماندهی این نیرو منصوب شده است.

نیروی هوایی سپاه پاسداران فعالیت خود را از سال ۱۳۶۴ آغاز کرد و با افزودن بخش فضایی به بخش هوایی در سال ۱۳۸۸، نیروی هوافضای سپاه تشکیل شد. این نیرو با نام اختصاری «نهسا» علاوه بر عملیات و فعالیت‌های هوایی، مأموریت‌های موشکی و فضایی سپاه را نیز بر عهده دارد.

شهید امیرعلی حاجی‌زاده، از سال ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۴ فرماندهی این نیرو را بر عهده داشت. پس از ترور او توسط اسرائیل، سید حسین موسوی افتخاری معروف به سید مجید موسوی به فرماندهی این نیرو منصوب شد.

نقش آفرینی‌های منطقه‌ای و پاسخ به تهدیدات

در واکنش به اقدامات خصمانه رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، نیروی هوافضای سپاه در ۲۶ فروردین و ۱۰ مهر ۱۴۰۳، برای اولین بار از خاک ایران، اهداف نظامی و امنیتی در سرزمین‌های اشغالی را با حملات پهپادی و موشکی (عملیات وعده صادق ۱و۲) مورد اصابت قرار داد.

در سال ۱۳۹۸ نیز در واکنش به ترور شهید قاسم سلیمانی، فرمانده وقت نیروی قدس سپاه، پایگاه نظامیان آمریکا در بغداد هدف قرار گرفته بود. همچنین، در واکنش به ترور جمعی از دانشمندان هسته‌ای و فرماندهان نظامی در خرداد ۱۴۰۴، از جمله شهید امیرعلی حاجی‌زاده، که منجر به جنگ ۱۲روزه شد، عملیات وعده صادق۳ را اجرا کرد. در واکنش به ترور شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، و جمعی از فرماندهان نظامی در اسفند ۱۴۰۴ که به جنگ رمضان معروف شد، عملیات وعده صادق۴ به اجرا در آورد.

ساختارهای مکمل

فعالیت‌های اطلاعاتی سپاه در قالب «سازمان اطلاعات سپاه» پیگیری می‌شود که ریشه آن به واحد اطلاعات اولیه این نهاد بازمی‌گردد. این ساختار در طول زمان توسعه یافته و در سال ۱۳۸۸ به سطح سازمان ارتقا یافت.

در حوزه عمرانی، «قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء» به‌عنوان بازوی اجرایی سپاه در پروژه‌های زیرساختی کشور فعالیت می‌کند؛ نهادی که پس از جنگ برای بازسازی کشور شکل گرفت.

همچنین، در حوزه فرهنگی و رسانه‌ای، «قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیه‌الله» با هدف فعالیت در عرصه جنگ نرم و ترویج ارزش‌های انقلاب فعالیت دارد.

جایگاه حقوقی و بین‌المللی

بر اساس اصل ۱۱۰ قانون اساسی، نصب و عزل فرمانده کل سپاه از اختیارات رهبری است. در عرصه بین‌المللی نیز، در سال ۱۳۹۸، دولت آمریکا سپاه پاسداران را در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار داد؛ اقدامی که با واکنش متقابل ایران همراه شد و نیروهای آمریکایی در منطقه به‌عنوان گروه تروریستی معرفی شدند.

سپاه، از تولد در بحران تا تبدیل به رکن انقلاب

امام خمینی، نیروهای سپاه را «سربازان اسلام» نامیدند و رهبر انقلاب نیز این نهاد را از ارکان تفکیک‌ناپذیر انقلاب توصیف کرده‌اند؛ نهادی که در بستر انقلاب شکل گرفت، در بحران‌ها رشد کرد و امروز به یکی از پایه‌های اصلی ساختار دفاعی، امنیتی و حتی اجتماعی کشور تبدیل شده است.

اکنون، با گذشت بیش از چهار دهه از تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، این نهاد نه‌تنها در حوزه نظامی، بلکه در عرصه‌های مختلفی از جمله امنیتی، عمرانی، فرهنگی و منطقه‌ای نقش‌آفرینی می‌کند و همچنان یکی از مهم‌ترین بازیگران صحنه داخلی و منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رود.

منبع:

_ سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی

_سایت مرکز اسناد، تحقیقات و معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه