صنعت خودروسازی؛ لوکوموتیو اقتصاد جهانی
به گزارش اکوایران، صنعت خودروسازی یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد در جهان محسوب میشود؛ صنعتی که به دلیل ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با بیش از ۶۰ صنعت دیگر، از آن بهعنوان «لوکوموتیو صنایع» یاد میشود. این صنعت سهم قابل توجهی در تولید، اشتغال و تجارت جهانی دارد و تحولات آن میتواند مسیر بسیاری از بخشهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.
در سالهای اخیر نیز با شتاب گرفتن توسعه خودروهای برقی و تغییر الگوی مصرف از خودروهای بنزینی به خودروهای برقی، صنعت خودروسازی جهان وارد مرحلهای جدید از تحول شده است.
سهم کشورها از تولید جهانی خودرو
همانطور که در نمودار سهم از بازار جهانی مشاهده میشود، چین بهعنوان بزرگترین تولیدکننده خودرو در جهان در رتبه نخست قرار دارد. این کشور با شرکتهایی مانند BYD حدود ۳۳ درصد از تولید جهانی خودرو را به خود اختصاص داده است. پس از چین، ایالات متحده آمریکا با سهمی نزدیک به ۱۲ درصد در رتبه دوم قرار دارد و تسلا مهمترین خودروساز آن محسوب میشود. ژاپن نیز با سهم ۱۰ درصدی در جایگاه سوم قرار گرفته و تویوتا بزرگترین خودروساز این کشور است.
ایران نیز در رتبه هفدهم جهان قرار دارد و حدود ۱.۲ درصد از تولید جهانی خودرو را به خود اختصاص داده است.
وضعیت تولید خودرو در جهان
بر اساس نمودار تولید جهانی ، در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۲.۵ میلیون دستگاه خودرو در جهان تولید شد که نسبت به سال ۲۰۲۳ حدود یک درصد افزایش را نشان میدهد. چین با رشد ۳.۷ درصدی نسبت به سال گذشته همچنان در صدر تولیدکنندگان قرار دارد. بیشترین رشد تولید مربوط به مکزیک با افزایش ۵ درصدی بوده است.
در مقابل، ایران با کاهش ۹ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۳، بیشترین افت تولید را در میان کشورهای مورد بررسی ثبت کرده است.
روند تولید خودرو در ایران
در یک مقایسه دهساله و طبق نمودار تولید ایران ، تولید خودرو در کشور طی بازه ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ در مجموع حدود ۳۸ درصد رشد داشته است. در سالهای قبل از ۲۰۱۸، یعنی در دوره ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶، تورم در محدوده ۹ تا ۱۰ درصد قرار داشت و درآمدهای ارزی کشور افزایش یافته بود؛ به همین دلیل تولید خودرو نیز روندی صعودی داشت.
اما از سال ۲۰۱۸ (۱۳۹۷ شمسی) و پس از خروج آمریکا از برجام و اعمال تحریمهای گسترده، صنعت خودرو با چالشهایی مانند تورم بالا، جهش نرخ ارز و کاهش درآمدهای ارزی مواجه شد. در کنار این عوامل، سیاستهای قیمتگذاری دستوری نیز باعث شد تولید خودرو به کمتر از یک میلیون دستگاه کاهش یابد و خودروسازان با زیان انباشته روبهرو شوند.
صنعت خودرو در بازار سرمایه ایران
صنعت خودروی ایران با قدمتی بیش از ۷۰ سال، بخش مهمی از اقتصاد ملی را تشکیل میدهد. در بازار سرمایه نیز ارزش مجموع شرکتهای خودروساز به بیش از ۲ درصد کل بازار رسیده است.
ایرانخودرو و سایپا بازیگران اصلی این صنعت هستند؛ بهطوری که ایرانخودرو با ارزش بازار ۱۴۸ همت بزرگترین خودروساز بورسی کشور محسوب میشود و سایپا با ارزش بازار ۸۴ همت در رتبه بعدی قرار دارد.
سهم شرکتها از صنعت خودرو
همانطور که در نمودار سهم از صنعت مشاهده میشود، ایرانخودرو با در اختیار داشتن ۵۲ درصد از سهم بازار بزرگترین بازیگر صنعت خودرو است. سایپا نیز حدود ۳۰ درصد از بازار را در اختیار دارد و سایر شرکتها سهم باقیمانده را به خود اختصاص دادهاند.
حوزه فعالیت شرکتهای خودروساز
شرکتهای فعال در این صنعت به سه گروه خودروسواری، خودروباری و خودروهای سنگین تقسیم میشوند. ایرانخودرو، سایپا و پارسخودرو تولیدکنندگان اصلی خودروهای سواری هستند. شرکت خاور تولیدکننده خودروهای باری است و شرکتهایی مانند خدیزل، خزامیا و خکاوه در حوزه خودروهای سنگین فعالیت میکنند.
ترکیب سهامداری خودروسازان
در ایرانخودرو، شرکت تدبیر سرمایه آراد با در اختیار داشتن ۱۵ درصد از سهام، بزرگترین سهامدار محسوب میشود. همچنین شرکتهای سپهرکیش ایرانیان و گسترش سرمایهگذاری ایرانخودرو هرکدام مالک ۱۰ درصد از سهام این شرکت هستند.
در سایپا نیز شرکت سرمایهگذاری رنا و سازمان صنایع ایران، هرکدام با ۱۷ درصد سهام از سهامداران اصلی این شرکت به شمار میروند. نکته قابل توجه اینکه ایرانخودرو در پایان سال گذشته با انتقال مدیریت به بخش خصوصی خصوصیسازی شد و طبق اخبار منتشرشده، سایپا نیز در پاییز امسال در آستانه خصوصیسازی قرار دارد.
وضعیت تقاضا و ترکیب محصولات
بر اساس نمودار تقاضا ، در ایرانخودرو گروه محصولات پژو با سهم ۲۹ درصدی بیشترین تقاضا را به خود اختصاص دادهاند. در سایپا نیز محصولات تیبا، کوییک و ساینا در مجموع با سهم ۶۲ درصدی پرتقاضاترین محصولات این شرکت محسوب میشوند.
چالش زیان انباشته خودروسازان
در بررسی سود و زیان، یکی از مشکلات اصلی صنعت خودروسازی ایران زیانده بودن شرکتهای بزرگ این صنعت یعنی ایرانخودرو و سایپا است. این شرکتها سالهاست با زیان انباشته دستوپنجه نرم میکنند.
در حال حاضر ایرانخودرو حدود ۱۲۶ همت و سایپا حدود ۷۹ همت زیان انباشته دارند. پارسخودرو نیز با حدود ۵۰ همت زیان انباشته مواجه است. در مقابل، شرکتهای فعال در حوزه خودروهای باری و سنگین وضعیت بهتری دارند.
داراییها و بدهیهای شرکتها
با توجه به حجم بالای زیان انباشته، بررسی داراییها و بدهیهای شرکتها اهمیت ویژهای دارد. در این بخش مشاهده میشود که ایرانخودرو و سایپا بیشترین میزان دارایی را در میان شرکتهای فعال این صنعت در اختیار دارند.
حاشیه سود خودروسازان
یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عملکرد شرکتها، حاشیه سود عملیاتی است. در صنعت خودرو، شرکتهایی مانند خدیزل، خزامیا و خاور حاشیه سود قابل قبولتری دارند. در مقابل، پارسخودرو با ثبت حاشیه سود عملیاتی منفی، ضعیفترین عملکرد را در میان خودروسازان به خود اختصاص داده است.
جمعبندی
وضعیت صنعت خودروسازی ایران نشان میدهد که این صنعت با وجود قدمت، ظرفیت بالا و نقش مهم در اقتصاد ملی، همچنان با مشکلات ساختاری روبهرو است. نارضایتی از عملکرد این صنعت تنها محدود به مصرفکنندگان نیست و تولیدکنندگان و دولت نیز از وضعیت فعلی رضایت کافی ندارند.
عواملی مانند تحریمهای بینالمللی، قیمتگذاری دستوری و ساختار انحصاری بازار، موجب کاهش تولید، افزایش زیان انباشته و تضعیف انگیزه سرمایهگذاری و نوآوری شدهاند. تا زمانی که اصلاحات ساختاری، افزایش رقابت و بازنگری در سیاستهای تنظیمگری بهطور جدی دنبال نشود، خروج صنعت خودرو از شرایط فعلی دشوار خواهد بود.