داستان «راه بسته» صفوی در جایی که امروز استانداری اصفهان قرار دارد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها -کوروش دیباج: اصفهان، شهری که بخش مهمی از هویت تاریخی خود را مدیون شکوه معماری و شهرسازی دوره صفوی است، در سال‌های اخیر بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است؛ این بار نه به دلیل شکوه بناهایش، بلکه به دلیل آسیب‌هایی که بر اثر حملات هوایی رژیم صهیونیستی به ساختمان استانداری اصفهان به بخشی از محدوده تاریخی دولتخانه صفوی وارد شده است.

این ساختمان در محدوده‌ای قرار دارد که در گذشته بخشی از دولتخانه صفوی و باغ گلدسته بوده و بناهای ارزشمندی همچون تالار اشرف، تالار تیموری و رکیب‌خانه در آن قرار داشته است. همین مسئله باعث شده بار دیگر پرسش‌های جدی درباره چرایی استقرار یک مرکز اداری مهم در قلب این محدوده تاریخی مطرح شود.

خبرگزاری مهر برای بررسی پیشینه این موضوع و پیامدهای آن برای میراث تاریخی اصفهان با محسن جاوری، باستان‌شناس و عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه کاشان گفت‌وگو کرده است.

*برای آغاز بحث، ابتدا کمی درباره محدوده دولتخانه صفوی و جایگاه آن در ساختار شهر صفوی اصفهان توضیح دهید.

برای فهم مسئله باید به ساختار شهرسازی اصفهان در دوره صفوی بازگردیم. زمانی که شاه عباس اول اصفهان را به عنوان پایتخت انتخاب کرد، مجموعه‌ای عظیم از بناها و فضاهای حکومتی در مرکز شهر شکل گرفت که به آن دولتخانه صفوی گفته می‌شد. این مجموعه در واقع قلب سیاسی و تشریفاتی حکومت صفوی بود و در امتداد میدان نقش جهان و مجموعه کاخ‌های سلطنتی شکل گرفته بود.

در این محدوده بناهای مهمی وجود داشت؛ از جمله کاخ عالی‌قاپو، چهلستون، تالار اشرف، رکیب‌خانه، تالار تیموری، عمارت‌های باغ گلدسته و مجموعه‌ای از باغ‌ها و فضاهای تشریفاتی. این مجموعه شبکه‌ای از باغ‌ها، تالارها و راه‌های اختصاصی را تشکیل می‌داد که به نوعی ساختار حکومتی شهر را تعریف می‌کرد.

باید توجه داشت که میدان نقش جهان تنها بخش عمومی این ساختار بود؛ در پشت و اطراف آن، مجموعه‌ای از فضاهای حکومتی قرار داشت که دسترسی به آن‌ها محدود و کنترل‌شده بود.

*در این میان تالار اشرف و بناهای اطراف آن چه جایگاهی در دولتخانه صفوی داشتند؟

یکی از مهم‌ترین بناهای باقی‌مانده از دولتخانه صفوی است. این بنا در اصل بخشی از مجموعه کاخ‌های سلطنتی و محل پذیرایی‌ها و تشریفات درباری بوده است. معماری آن با تزیینات نفیس، نقاشی‌های دیواری و گچ‌بری‌های ظریف نشان می‌دهد که برای کارکردی بسیار مهم در ساختار تشریفاتی دربار ساخته شده بود.

در کنار آن بناهایی مانند رکیب‌خانه قرار داشت که به نوعی با تشریفات و حرکت شاه و دربار مرتبط بود. همچنین تالار تیموری که احتمالاً پیشینه‌ای قدیمی‌تر داشته و در دوره صفوی مورد استفاده قرار گرفته است همچنین تالار طویل« عوام تالار طویله می گویند» که سفره خانه شاهی بوده, عمارت خلوت بخشی از مجموعه دولتخانه صفوی بوده است. این مجموعه در دل باغ گلدسته قرار داشت؛ باغی وسیع که بخشی از فضای سبز و تشریفاتی دولتخانه صفوی محسوب می‌شد.

*در برخی منابع تاریخی به مسیر «راه بسته» یا Via Closa اشاره شده است. این مسیر چه بوده و چه ارتباطی با محدوده استانداری فعلی دارد؟

در نقشه‌های تاریخی اصفهان در دوره صفوی، مسیری در این محدوده وجود داشته که به آن «راه بسته»گفته می‌شد. در نقشه‌هایی که سیاحان و نقشه‌برداران اروپایی از اصفهان تهیه کرده‌اند، ترجمه این واژه به صورت Via Closa آمده است.

این مسیر در واقع راهی اختصاصی در دل دولتخانه صفوی بوده که دسترسی آن محدود و کنترل‌شده بوده است. به همین دلیل به آن «راه بسته» می‌گفتند؛ یعنی راهی که عموم مردم اجازه عبور از آن را نداشتند.

محل تقریبی این مسیر در محدوده‌ای قرار می‌گیرد که امروز بخشی از آن در محدوده باغ گلدسته و ساختمان استانداری اصفهان واقع شده است. بنابراین از نظر تاریخی، این منطقه بخشی از هسته حکومتی صفوی محسوب می‌شده است.

*چه شد که این محدوده تاریخی در دوره معاصر به ساختمان استانداری تبدیل شد؟

این مسئله به تحولات شهر اصفهان در دهه‌های پایانی قرن چهاردهم شمسی بازمی‌گردد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با افزایش نیازهای اداری و مدیریتی استان، تصمیم گرفته شد که ساختمان جدیدی برای استانداری اصفهان ساخته شود.

در آن زمان متأسفانه نگاه غالب در مدیریت شهری بیشتر «نگاه توسعه اداری و عمرانی» بود و حساسیت‌های مربوط به میراث فرهنگی به اندازه امروز مورد توجه قرار نمی‌گرفت.

در نهایت تصمیم گرفته شد که ساختمان استانداری در محدوده «باغ گلدسته» ساخته شود؛ محدوده‌ای که از نظر تاریخی بخشی از دولتخانه صفوی به شمار می‌رفت.این ساختمان بر اساس طرحی از «مرحوم مهندس نغمه‌ای» طراحی و در زمان استانداری جهانگیری ساخته شد.

*آیا در زمان ساخت این مجموعه هشدارهایی از سوی کارشناسان میراث فرهنگی داده شد؟

بله، تا جایی که اسناد و روایت‌های موجود نشان می‌دهد، کارشناسان اداره میراث فرهنگی اصفهان در آن زمان نسبت به این موضوع هشدار داده بودند. نگرانی اصلی این بود که استقرار یک مجموعه اداری بزرگ در دل یکی از حساس‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر، می‌تواند به بافت تاریخی آسیب بزند.

اما متأسفانه این هشدارها چندان جدی گرفته نشد و پروژه ادامه یافت. در نتیجه بخشی از ساختار تاریخی این محدوده از میان رفت و مجموعه‌ای اداری در آن شکل گرفت.

*اکنون که این محدوده بخشی از میراث جهانی میدان نقش جهان محسوب می‌شود، استقرار چنین کاربری اداری چه پیامدهایی دارد؟

مسئله فقط خود ساختمان نیست؛ بلکه نوع کاربری آن است. وقتی یک مجموعه اداری مهم مانند استانداری در یک محدوده تاریخی قرار می‌گیرد، به طور طبیعی مسائل امنیتی، ترددهای سنگین، محدودیت‌های دسترسی و تغییرات کالبدی در اطراف آن ایجاد می‌شود.

همه این عوامل در درازمدت می‌توانند به آسیب‌های تدریجی به بافت تاریخی منجر شوند. از سوی دیگر، این نوع کاربری باعث می‌شود که امکان معرفی و بهره‌برداری فرهنگی از این محدوده نیز از بین برود.

در حالی که اگر این فضا به شکل مناسب مدیریت می‌شد، می‌توانست به یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های فرهنگی و گردشگری اصفهان تبدیل شود.

*با توجه به آسیب‌هایی که اخیراً بر اثر حملات هوایی به ساختمان استانداری وارد شده، آیا این موضوع می‌تواند فرصتی برای بازنگری در کاربری این محدوده باشد؟

به نظر من این اتفاق تلخ می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در مدیریت این محدوده تاریخی باشد. ما باید بپذیریم که برخی تصمیمات گذشته با نگاه امروزی قابل دفاع نیستند. استقرار یک نهاد اداری در قلب یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی اصفهان تصمیمی بود که امروز می‌توان درباره آن تجدیدنظر کرد.به اعتقاد من بهترین راهکار این است که کاربری این مجموعه تغییر کند و این محدوده به عنوان موزه اصفهان مورد استفاده قرار گیرد.

*چرا تأکید دارید که این مجموعه می‌تواند موزه اصفهان باشد؟

نکته جالب و شاید تأسف‌برانگیز این است که اصفهان با همه عظمت تاریخی‌اش هنوز یک موزه جامع برای معرفی تاریخ شهر ندارد. در بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، یک موزه شهری وجود دارد که روایت شکل‌گیری شهر، تحولات تاریخی، معماری، هنر و فرهنگ آن را برای مخاطبان بازگو می‌کند. اما در اصفهان چنین موزه‌ای به شکل جامع وجود ندارد.

در حالی که مجموعه دولتخانه صفوی دقیقاً همان جایی است که می‌تواند روایت تاریخ اصفهان را در خود جای دهد؛ از دوره‌های پیش از صفوی تا شکوفایی صفوی و تحولات بعدی.از این نظر تبدیل محدوده استانداری به موزه اصفهان نه تنها به حفظ میراث تاریخی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی شهر تبدیل شود.

*اگر چنین طرحی اجرا شود، چه ظرفیت‌هایی در این محدوده وجود دارد؟

این محدوده ظرفیت‌های بسیار مهمی دارد. اول از همه تالار اشرف که یکی از ارزشمندترین بناهای باقی‌مانده از دولتخانه صفوی است.

در کنار آن آثار و بقایای تاریخی دیگری نیز در این محدوده وجود دارد که با انجام مطالعات باستان‌شناسی می‌توان آن‌ها را بهتر شناسایی و معرفی کرد.از سوی دیگر، این مجموعه در نزدیکی میدان نقش جهان، چهلستون و دیگر بناهای تاریخی اصفهان قرار دارد. بنابراین اگر به شکل یک مجموعه فرهنگی و موزه‌ای ساماندهی شود، می‌تواند به بخشی از یک محور تاریخی بزرگ در شهر تبدیل شود.

*در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده است بفرمایید.

اصفهان شهری است که هویت آن با میراث تاریخی‌اش گره خورده است. حفاظت از این میراث فقط وظیفه یک نهاد خاص نیست؛ بلکه مسئولیتی جمعی است که هم مدیران شهری و هم جامعه باید نسبت به آن حساس باشند.

امروز فرصتی پیش آمده تا درباره برخی تصمیمات گذشته دوباره فکر کنیم. اگر بتوانیم با نگاهی علمی و آینده‌نگر درباره سرنوشت محدوده دولتخانه صفوی تصمیم بگیریم، شاید بتوانیم بخشی از آنچه در گذشته از دست رفته را جبران کنیم.