شانه‌تراش؛ الگویی از پیوند هویت و توسعه در مسیر جهانی‌شدن

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها – نورا محمدی: شانه تراش گذشته را چون گوهری گران‌بها حفظ کرده و مانند دیگران آن را به صندوقچه خاطرات نسپرده، بلکه آن را در متن زندگی امروز جاری نگه داشته است.

شانه‌تراش، در حاشیه آرام و ریشه‌دار تنکابن، از سال‌ها پیش با به‌کارگیری آگاهی اجتماعی و همراهی مردان و زنانی که برای تداوم اصالت در این روستا طرح نوشتند و آن را به مرحله اجرا گذاشتند، تلاش کرده تا گذشته، هویت، معماری و اصالت بام و بوم خود را حفظ کند و امروز در مسیر ثبت جهانی حرکت می‌کند.

این روستا، همچون بسیاری از آبادی‌های کهن شمال، بر مدار معیشتی ساده و پیوندی عمیق با طبیعت شکل گرفت؛ خانه‌هایی از چوب و سنگ که بخشی از زیست‌بوم بودند و مردمانی که ریتم زندگی‌شان با فصل‌ها تنظیم می‌شد.

اما با ورود موج نوسازی‌های بی‌قاعده، مهاجرت و تغییر سبک زندگی، بیم آن می‌رفت که شانه‌تراش نیز در آستانه گسست از هویت قرار گیرد؛ دردی که بسیاری از روستاهای ما به آن دچار شدند و درمانی برای آن باقی نمانده است.

در همین بزنگاه، آنچه مسیر این روستا را تغییر داد، تصمیمی از بالا نبود، بلکه جوانانی آگاه با تلاش شبانه‌روزی و با تکیه بر دانش و تجربه ملی و بین‌المللی توانستند فهم جمعی در میان ساکنان ایجاد کنند و به این درک برسند که توسعه بدون هویت به معنای از دست دادن همه‌چیز است.

از دل همین آگاهی، حرکتی آرام اما عمیق آغاز شد و تلاش‌ها برای بازگرداندن روح به کالبد روستا شکل گرفت. خانه‌ها با دقت حفظ شدند، اشیای قدیمی گردآوری و در قالب یک موزه مردم‌شناسی به نمایش درآمد و زیست‌بومی که در حال رنگ باختن بود، به‌عنوان یک سرمایه بازتعریف شد.

شکل گیری الگوی متفاوت از توسعه

این مسیر به‌تدریج به شکل‌گیری الگویی متفاوت از توسعه انجامید؛ توسعه‌ای که به‌جای تخریب، بر احیا استوار بود و گردشگری را، برخلاف باور رایج که آن را تهدید می‌داند، به‌عنوان فرصتی برای دیده‌شدن فرهنگ بومی تعریف کرد. با افزایش مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌ها، روستا آرام‌آرام به نمونه‌ای مبتنی بر جامعه محلی تبدیل شد و همین ویژگی‌ها باعث شد نگاه‌ها فراتر از سطح ملی رفته و شانه‌تراش در مسیر معرفی به‌عنوان الگویی موفق در سطوح ملی و سپس جهانی قرار گیرد.

سید علیرضا کاظمی دولابی، مدیر ملی گردشگری سابق وزارت میراث و منتور روستای شانه‌تراش، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به روند شکل‌گیری پروژه توسعه پایدار در این روستا اظهار کرد: این طرح بر اساس یک نیاز جدی در کشور و با هدف خلق الگویی بومی برای پیوند توسعه پایدار روستایی با دانش جهانی، مبتنی بر فرهنگ و اصالت ایرانی شکل گرفت.

وی افزود: این پروژه با مشارکت سازمان‌های داخلی و بین‌المللی، از جمله سازمان توسعه صنعتی ملل متحد و سایر دستگاه‌های ذی‌نفع تعریف شد تا بتوان از روش‌های نوین توسعه در حوزه گردشگری روستایی بهره گرفت.

مشارکت مردم عامل موفقیت پروژه است

کاظمی دولابی با بیان اینکه پیش از اجرای طرح، مطالعات گسترده‌ای انجام شد، تصریح کرد: نمونه‌های موفق و ناموفق در داخل و خارج از کشور بررسی و در نهایت برنامه‌ای جامع با در نظر گرفتن نقش همه ذی‌نفعان، از جمله جامعه بومی، دستگاه‌های دولتی، دانشگاه‌ها و سرمایه‌گذاران طراحی شد.

وی مهم‌ترین عامل موفقیت این پروژه را مشارکت مردم دانست و گفت: بیش از ۹۵ درصد مردم روستای شانه‌تراش در این مسیر مشارکت دارند و توسعه به یک دغدغه عمومی در میان ساکنان تبدیل شده است.

وی ادامه داد: تعاونی روستایی این منطقه در سال ۱۴۰۲ به‌عنوان تعاونی برتر استان مازندران انتخاب شد که نشان‌دهنده شکل‌گیری یک مدل موفق از اقتصاد مشارکتی در سطح روستا است.

کاظمی دولابی با اشاره به رویکرد گردشگری این طرح بیان کرد: پروژه شانه‌تراش با محوریت گردشگری ارگانیک طراحی شده و تلاش شده تمامی ابعاد توسعه، از جمله معماری، هویت بصری و تولیدات محلی، در یک چارچوب منسجم و پایدار تعریف شود.

وی با تأکید بر ضعف برنامه‌ریزی گردشگری در غرب مازندران گفت: هدف این پروژه تبدیل فعالیت‌های پراکنده به یک جریان منسجم و شبکه‌ای بود تا همه اجزا حول یک هویت مشترک به تولید و خلق ارزش بپردازند.

وی درباره علت انتخاب شانه‌تراش به‌عنوان پایلوت افزود: این روستا به دلیل شرایط سخت‌تر و فاصله از مرکز، به‌صورت هدفمند انتخاب شد تا در صورت موفقیت، اجرای این الگو در سایر مناطق آسان‌تر باشد.

مزایای ثبت جهانی

کاظمی دولابی با اشاره به مزایای ثبت جهانی این روستا اظهار کرد: ثبت جهانی موجب افزایش دیده‌شدن در سطح ملی و بین‌المللی، تقویت برند روستا، جذب سرمایه‌گذاری و بهره‌مندی از ظرفیت‌های حمایتی خواهد شد.

وی تأکید کرد: توسعه، فرآیندی تدریجی و فرهنگی است و ثبت جهانی تنها یکی از ابزارهای تقویت این مسیر محسوب می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: الگویی که در شانه‌تراش اجرا شده، قابلیت تعمیم به سایر روستاهای کشور و حتی کشورهای در حال توسعه را دارد و می‌تواند به خلق ثروت و ارزش افزوده برای جوامع محلی منجر شود.

کاظمی دولابی با قدردانی از همراهی مردم و مسئولان گفت: مشارکت مردم، همراهی دستگاه‌های اجرایی و اعتماد نهادهای مرتبط، مهم‌ترین عوامل موفقیت این پروژه بوده و تداوم این مسیر نیازمند حفظ همین هم‌افزایی است.

فرماندار تنکابن نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر از روند مطلوب آماده‌سازی زیرساخت‌ها و اقدامات لازم برای ثبت جهانی روستای شانه‌تراش خبر داد و گفت: تاکنون سه نشست تخصصی با محوریت این موضوع برگزار شده و این روستا در میان هشت گزینه کاندیدای ثبت جهانی، توانسته امتیازات قابل توجهی کسب کند.

مرتضی شکوهی با اشاره به تقسیم کار دقیق میان دستگاه‌های اجرایی افزود: از همان ابتدای کار، شرح وظایف مشخصی برای دستگاه‌ها تعریف و ابلاغ شد و خوشبختانه امروز شاهد همکاری منسجم و قابل قبول همه بخش‌ها هستیم. به‌عنوان نمونه، اداره برق مسئولیت تقویت شبکه و بهبود روشنایی روستا را بر عهده دارد، جهاد کشاورزی برنامه‌هایی در حوزه آموزش مزرعه‌گردشگری و توسعه محصولات ارگانیک دنبال می‌کند و اداره راه نیز جانمایی و نصب تابلوهای دوزبانه را در دستور کار قرار داده است.

وی ادامه داد: در سومین جلسه که چند روز گذشته برگزار شد، گزارش عملکرد دستگاه‌ها دریافت شد و روند پیشرفت کار رضایت‌بخش است. در حوزه منابع طبیعی نیز محدوده‌ای تفرجگاهی به طرح گردشگری روستا الحاق شده و تفاهم‌نامه آن در آستانه امضاست.

ساماندهی منظر و اجرای سنگفرش

فرماندار تنکابن با اشاره به اقدامات عمرانی تصریح کرد: بنیاد مسکن در ساماندهی منظر و اجرای سنگ‌فرش ورودی روستا نقش محوری دارد و بخشی از این مسیر تاکنون اجرا شده و ادامه آن در دست اقدام است.

وی از راه‌اندازی خانه صنایع‌دستی در روستا خبر داد و افزود: آموزش‌های تخصصی با محوریت شانه‌تراشی و لاک‌تراشی آغاز شده و سایر آموزش‌های مهارتی نیز در دستور کار قرار دارد.

شکوهی یکی از چالش‌ها را موضوع دکل مخابراتی عنوان کرد و گفت: این موضوع از طریق استان در حال پیگیری است و هم‌زمان جلساتی در سطح استانی برای تسریع امور برگزار خواهد شد.

وی تأکید کرد: با وجود محدودیت منابع، از ظرفیت‌های محلی استفاده شده و شهرداری نیز در تأمین تجهیزات و المان‌های مورد نیاز همکاری داشته است. همچنین موضوع مناسب‌سازی برای افراد دارای معلولیت در طراحی‌ها لحاظ شده است.

فرماندار تنکابن خاطرنشان کرد: تلاش بر این است تا در زمان‌بندی پیش‌بینی‌شده، روستا با آمادگی کامل در مسیر ثبت جهانی قرار گیرد.

سعید محمدپور فعال حوزه گردشگری در روستای شانه تراش در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ابعاد اجرایی طرح توسعه پایدار در روستای شانه‌تراش اظهار کرد: این روستا امروز دارای برندبوک گردشگری است و تمامی فرایندهای مرتبط با گردشگری در آن به‌صورت دقیق طراحی و تعریف شده است.

وی افزود: در این مدل، جزئی‌ترین اقدامات در حوزه‌های مختلف از جمله اقامت، سوغات، خوراک و سایر حلقه‌های زنجیره ارزش گردشگری مشخص شده و هر بخش دارای چارچوب و مسیر اجرایی معین است.

شکل گیری جریان اجتماعی جدید در روستا

محمدپور با بیان اینکه این انسجام موجب شکل‌گیری یک جریان اجتماعی در روستا شده است، تصریح کرد: امروز مردم شانه‌تراش به‌صورت خودجوش در فعالیت‌های مرتبط با توسعه گردشگری مشارکت دارند و هویت خود را با پایداری روستا گره زده‌اند.

وی ادامه داد: در حال حاضر اقدامات گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف از جمله اصلاح نما و منظر روستا بر مبنای الگوهای بومی، حفاظت از محیط زیست و طراحی مسیرهای مشخص گردشگری در حال انجام است که همگی با رویکرد حفظ منابع طبیعی دنبال می‌شود.

این فعال حوزه گردشگری خاطرنشان کرد: باور مردم روستا بر این است که بهره‌برداری اقتصادی زمانی محقق می‌شود که بوم، محیط زیست و اصالت فرهنگی حفظ شود و همین نگاه، مزیت رقابتی اصلی شانه‌تراش را شکل داده است.

وی با تأکید بر اینکه هدف‌گذاری انجام‌شده، تبدیل شانه‌تراش به یک مقصد گردشگری است، گفت: این روستا در مسیر تبدیل شدن به یک برند گردشگری قرار گرفته و تمامی اقدامات در راستای تحقق این هدف ساماندهی شده است.

محمدپور با اشاره به روند تکمیل زیرساخت‌ها افزود: در حال حاضر فرایند شناسایی و رفع کاستی‌ها در حال انجام است و سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیز با تشکیل کارگروه‌های تخصصی در سطح استان و شهرستان به این روند کمک می‌کند.

وی بیان کرد: در سطح استان، اداره کل میراث فرهنگی متولی اصلی این کارگروه است و در شهرستان نیز با ریاست فرماندار و مشارکت دستگاه‌های اجرایی، تلاش می‌شود نواقص موجود برطرف شود تا شانه‌تراش بتواند به‌عنوان نماینده‌ای شایسته در مسیر جهانی شدن معرفی شود.

ایجاد کارگاه های صنایع دستی

این کارشناس حوزه گردشگری با اشاره به توجه ویژه به صنایع دستی در این طرح گفت: کارگاه‌های صنایع دستی در روستا شکل گرفته و ساماندهی شده‌اند و فعالان این حوزه نیز در حال دریافت مجوزها و شناسنامه‌های رسمی فعالیت هستند.

وی ادامه داد: شکل‌گیری این ساختار منسجم، نویدبخش ایجاد یک جریان کامل گردشگری در روستای شانه‌تراش است که می‌تواند به توسعه اقتصادی منطقه کمک کند.

محمدپور با تأکید بر نقش مردم در موفقیت این طرح اظهار کرد: تمامی این دستاوردها حاصل ایستادگی و مشارکت مردم روستا است که با هدف بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌های محلی و حتی ایجاد مهاجرت معکوس، پای کار آمده‌اند.

وی همچنین از همراهی دستگاه‌های اجرایی قدردانی کرد و گفت: اداره کل میراث فرهنگی استان با رویکردی حرفه‌ای مدیریت فرایند جهانی شدن را بر عهده دارد و در سطح شهرستان نیز همکاری خوبی میان نهادهای مختلف شکل گرفته است.

وی تصریح کرد: آنچه در شانه‌تراش در حال وقوع است، بازگشت به اصالت‌ها و تکیه بر هویت بومی است و همین مسئله محور اصلی این حرکت محسوب می‌شود.

وی افزود: شانه‌تراش امروز با شعار روستای دست‌های هویت‌ساز در مسیر الگوسازی برای کشور قرار گرفته و امید می‌رود این مدل بتواند به توسعه گردشگری هدفمند در سایر مناطق نیز کمک کند.

محمدپور گفت: تجربه شانه‌تراش نشان می‌دهد که هر جامعه‌ای با بازگشت به ریشه‌های خود می‌تواند مسیر پیشرفت را هموار کند و این روستا نمونه‌ای روشن از پیوند میان هویت، مشارکت مردمی و توسعه پایدار است.

محمد ابراهیم لاریجانی شهردار تنکابن در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به برگزاری سومین جلسه شورای ثبت جهانی روستای شانه‌تراش اظهار کرد: این نشست با میزبانی شهرداری تنکابن و با حضور ادارات و نهادهای مختلف شهرستان در محل باغ گیاه‌شناسی تنکابن برگزار شد.

وی افزود: در این جلسه، ضمن بررسی روند پیشرفت پرونده ثبت جهانی، گزارش اقدامات دستگاه‌های اجرایی شهرستان در حوزه‌های مختلف مرتبط با این روستا دریافت و مورد ارزیابی قرار گرفت.

شهردار تنکابن که با حکم فرماندار مسئولیت نظارت راهبردی بر عملکرد دستگاه‌ها در پرونده ثبت جهانی شانه‌تراش را بر عهده دارد، تصریح کرد: ثبت جهانی این روستا زمانی ارزشمند خواهد بود که به ایجاد منافع ملموس برای جوامع محلی و ساکنان آن منجر شود.

وی با تأکید بر ضرورت صیانت از هویت بومی منطقه گفت: حفظ محیط زیست، صیانت از معماری سنتی و جلوگیری از مداخلات انسانی و تغییر در بافت اصیل روستا از الزامات اصلی در مسیر ثبت جهانی است.

لزوم توجه به فرهنگ بومی

لاریجانی با اشاره به اهمیت تاب‌آوری روستا افزود: در فرآیند توسعه و جذب گردشگر باید به ظرفیت تحمل منطقه توجه شود تا این مسیر به تخریب منابع طبیعی و فرهنگی منجر نشود.

وی همچنین بر لزوم توجه به فرهنگ بومی تأکید کرد و ادامه داد: مستندسازی روایت‌ها، رویدادهای محلی، خاطرات اهالی، احیای مشاغل سنتی و معرفی صنایع دستی و سوغات منطقه باید به‌صورت جدی در دستور کار قرار گیرد.

نماینده فرماندار در نظارت راهبردی پرونده ثبت جهانی شانه‌تراش با اشاره به ظرفیت‌های این روستا بیان کرد: گردشگری کشاورزی، مسیرهای طبیعت‌گردی که همه‌ساله میزبان اکوتورها است، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و معماری سنتی از مهم‌ترین مزیت‌های شانه‌تراش به شمار می‌رود.

وی افزود: ثبت این روستا در فهرست آثار جهانی می‌تواند به‌عنوان یک محرک جدی برای سایر روستاها در مسیر توسعه پایدار و حفظ هویت بومی عمل کند.

شهردار تنکابن با تأکید بر ضرورت توانمندسازی جامعه محلی گفت: برگزاری مستمر دوره‌های آموزشی در حوزه‌هایی همچون کارآفرینی، توانمندسازی اهالی به‌ویژه بانوان، مدیریت پسماند، احیای هنرهای سنتی و ارتقای بسته‌بندی صنایع دستی و سوغات باید تقویت شود.

لاریجانی همچنین از برنامه‌ریزی برای تقویت همکاری‌های محلی خبر داد و اظهار کرد: تفاهم‌نامه همکاری بین شهرداری تنکابن و دهیاری روستای شانه‌تراش در هفته آینده منعقد خواهد شد تا روند اجرای برنامه‌های توسعه‌ای با انسجام بیشتری دنبال شود.

در مجموع، آنچه امروز در شانه‌تراش جریان دارد، صرفاً یک پروژه عمرانی یا گردشگری نیست، بلکه بازتعریف یک نگاه است؛ نگاهی که توسعه را نه در تقابل با هویت، بلکه در امتداد آن می‌بیند.

تجربه این روستا نشان می‌دهد هرجا مردم به‌عنوان بازیگران اصلی حضور داشته باشند و تصمیم‌سازی‌ها بر پایه فهم مشترک، دانش روز و احترام به بوم شکل گیرد، می‌توان از دل تهدیدها، فرصت ساخت.

شانه‌تراش اکنون در آستانه آزمونی مهم قرار دارد؛ آزمونی که نتیجه آن صرفاً ثبت یک نام در فهرست‌های جهانی نیست، بلکه تثبیت الگویی برای آینده روستاهای ایران است؛ الگویی مبتنی بر سه اصل: مشارکت واقعی مردم، صیانت از اصالت و برنامه‌ریزی علمی.

اگر این مسیر با همین دقت و هم‌افزایی ادامه یابد، شانه‌تراش می‌تواند فراتر از یک مقصد گردشگری، به مکتبی عملی در توسعه پایدار روستایی تبدیل شود؛ نمونه‌ای زنده که نشان می‌دهد بازگشت به ریشه‌ها، بازگشت به عقب نیست، بلکه کوتاه‌ترین مسیر برای رسیدن به آینده‌ای ماندگار و هویت‌محور است.