خلقی: یونسکو در پی بررسی آسیب به میراث جهانی اصفهان است
خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: در پی حملات اخیر رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به ساختمان استانداری اصفهان و موج انفجاری که به گفته مسئولان محلی به برخی بناهای تاریخی در حریم میدان جهانی نقشجهان از جمله کاخموزه چهلستون و محدوده دولتخانه صفوی آسیب وارد کرده است، پرسشهای مهمی درباره مسئولیتهای حقوقی در نظام حقوق بینالملل و واکنش نهادهای جهانی حافظ میراث فرهنگی مطرح شده است. میدان نقشجهان و مجموعه تاریخی پیرامون آن از جمله مهمترین آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو به شمار میروند و هرگونه آسیب به آنها، فراتر از یک خسارت ملی، بهعنوان لطمهای به میراث مشترک بشریت تلقی میشود.
در همین زمینه خبرگزاری مهر با «منیره خلقی» رئیس کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم) درباره ابعاد حقوقی و بینالمللی این حادثه، الزامات کنوانسیونهای جهانی در زمان جنگ، و نیز مسئولیت سازمانهایی مانند یونسکو و ایکوم گفتوگویی تفصیلی انجام داده که مشروح آن را در ذیل از نظر میگذرانید.
*با توجه به آسیبهایی که در پی موج انفجار در محدوده میدان نقشجهان و بناهای تاریخی اطراف آن گزارش شده است، نخست بفرمایید این مسئله از منظر حقوق بینالملل میراث فرهنگی در چه چارچوبی قابل بررسی است؟
برای تحلیل چنین رخدادی باید ابتدا به اصول بنیادین حقوق بینالملل توجه کنیم. در نظام حقوق بینالملل مجموعهای از قواعد وجود دارد که به آنها «قواعد آمره» یا قواعد بنیادین گفته میشود؛ قواعدی که حتی اگر کشوری عضو یک کنوانسیون مشخص نباشد، به موجب عرف بینالمللی موظف به رعایت آنهاست. بخش مهمی از این قواعد در کنوانسیونهای ژنو، معاهدات مرتبط با حقوق بشردوستانه و همچنین کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تدوین شدهاند.
بر اساس این چارچوب، دو اصل اساسی وجود دارد. نخست اصل حفاظت از محیط زیست و زیرساختهای غیرنظامی در زمان جنگ و دوم اصل حفاظت از اماکن فرهنگی، تاریخی و آموزشی. این اصول تصریح میکنند که در جریان مخاصمات نظامی، طرفهای درگیر باید میان اهداف نظامی و اهداف غیرنظامی تمایز قائل شوند. این اصل که در حقوق بینالملل بشردوستانه به «اصل تفکیک» شناخته میشود، یکی از مهمترین اصول حاکم بر رفتار نظامی در زمان جنگ است.
بر همین اساس، بناهای تاریخی، مراکز فرهنگی، موزهها و آثار ثبت جهانی بهصراحت در زمره اهداف غیرنظامی قرار میگیرند و هرگونه حمله یا اقدام نظامی که منجر به آسیب به آنها شود میتواند در قالب «جرایم جنگی» قابل بررسی و پیگیری باشد.
*در مورد خاص اصفهان و مجموعه میدان نقشجهان، این موضوع از منظر کنوانسیونهای بینالمللی چه اهمیتی دارد؟
میدان نقشجهان و مجموعه بناهای پیرامون آن از جمله آثاری هستند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. ثبت جهانی یک اثر تنها یک عنوان نمادین نیست، بلکه به معنای آن است که آن اثر بخشی از میراث مشترک بشریت محسوب میشود. به همین دلیل، حفاظت از آن صرفاً مسئولیت یک کشور نیست بلکه نوعی مسئولیت مشترک برای جامعه جهانی به شمار میرود.
در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکلهای الحاقی آن، دولتها متعهد میشوند که در زمان مخاصمه مسلحانه از اموال فرهنگی محافظت کنند و از هر اقدامی که ممکن است موجب تخریب یا آسیب به آنها شود خودداری کنند. این کنوانسیون همچنین سازوکارهایی را برای اقدامات پیشگیرانه در نظر گرفته است؛ از جمله نشانهگذاری بناهای تاریخی با علامت شناختهشده «سپر آبی» که معادل فرهنگی نشان صلیب سرخ در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی محسوب میشود.
بر اساس همین سازوکار، کشورها باید پیش از وقوع بحران، مکانهای فرهنگی مهم را شناسایی و علامتگذاری کنند تا نیروهای نظامی در زمان عملیات بتوانند آنها را تشخیص دهند و از هدف قرار دادنشان خودداری کنند.
*آیا در صورت آسیب به این آثار، امکان پیگیری حقوقی در سطح بینالمللی وجود دارد؟
بله، در مواردی که تخریب یا آسیب به اموال فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه رخ دهد، این موضوع میتواند در قالب «جنایت جنگی» مورد رسیدگی قرار گیرد. دیوان بینالمللی کیفری (ICC) در سالهای گذشته نیز پروندههایی را درباره تخریب آثار فرهنگی بررسی کرده و حتی احکام محکومیت صادر شده است. نمونه معروف آن پرونده تخریب بناهای تاریخی در شهر تیمبوکتو در مالی است که در آن برای نخستینبار تخریب میراث فرهنگی بهطور مستقل بهعنوان جنایت جنگی مورد رسیدگی قرار گرفت.
از این منظر، هرگونه آسیب به آثار ثبت جهانی یا بناهای تاریخی که در فهرست میراث بشری قرار دارند، میتواند در آینده در چارچوب اسناد حقوقی بینالمللی مستندسازی و پیگیری شود.
*با توجه به اینکه گفته میشود موج انفجار ناشی از حمله به ساختمانی در حریم میدان نقشجهان بوده است، آیا این مسئله در ارزیابی حقوقی تفاوتی ایجاد میکند؟
در حقوق بینالملل یک اصل بسیار مهم وجود دارد و آن این است که حتی در صورت انجام عملیات نظامی، طرف مهاجم موظف است تمامی اقدامات لازم را برای جلوگیری از آسیب به اهداف غیرنظامی انجام دهد. اگر یک عملیات نظامی در نزدیکی یک مجموعه تاریخی یا فرهنگی انجام شود و احتمال آسیب به آن وجود داشته باشد، این مسئله خود میتواند موضوع بررسی حقوقی قرار گیرد.
نکته مهم دیگر این است که مصونیت اماکن فرهنگی تنها در یک حالت از بین میرود؛ و آن زمانی است که از آنها استفاده نظامی شود. یعنی اگر یک بنای تاریخی یا یک مرکز فرهنگی به پایگاه نظامی تبدیل شود یا تجهیزات نظامی در آن مستقر شود، در آن صورت ممکن است مصونیت آن در چارچوب حقوق بینالملل کاهش پیدا کند.
اما تا جایی که ما اطلاع داریم، ساختمان استانداری اصفهان یک مرکز غیرنظامی است و در حریم یک مجموعه تاریخی قرار دارد. بنابراین اصل بر این است که چنین مکانهایی همچنان در زمره اهداف غیرنظامی قرار میگیرند و هرگونه حمله به آنها نیازمند توجیه بسیار روشن و مستند است.
*یکی از پرسشهایی که در فضای عمومی مطرح شده، سکوت یا واکنش محدود یونسکو به این حادثه است. از نظر شما چرا تاکنون واکنش جدیتری دیده نشده است؟
واقعیت این است که در شرایط کنونی به دلیل محدودیتهای ارتباطی و قطع برخی ارتباطات بینالمللی، اطلاعرسانی و پیگیریها با دشواریهایی همراه شده است. ما در کمیته ملی موزههای ایران تلاش کردهایم اطلاعات و گزارشهای مربوط به این حوادث را از طریق مکاتبه رسمی به شورای بینالمللی موزهها (ICOM) و سایر نهادهای مرتبط ارسال کنیم.
تا این لحظه نیز چندین مکاتبه انجام شده است. نخستین مورد زمانی بود که در جریان حملات قبلی به برخی بناهای تاریخی از جمله کاخ گلستان آسیب وارد شد و بلافاصله گزارش آن برای نهادهای بینالمللی ارسال شد. پس از حادثه اخیر در اصفهان نیز نامه دیگری خطاب به رئیس شورای بینالمللی موزهها ارسال کردیم و ضمن ارائه اطلاعات اولیه درباره خسارات وارده، درخواست کردیم این موضوع در سطح بینالمللی بررسی و محکوم شود.
البته درباره واکنش رسمی یونسکو باید تأکید کنم پس از گزارش آسیب به بناهای تاریخی حریم میدان نقشجهان و کاخموزه چهلستون در پی حملات هوایی اخیر، موضوع بررسی و پیگیری این وضعیت در یونسکو مطرح شده است.
*برخی کارشناسان معتقدند حتی اگر یونسکو واکنش نشان دهد، چنین بیانیههایی در عمل مانع تخریب میراث فرهنگی در جنگها نمیشود. ارزیابی شما چیست؟
یونسکو یک سازمان اجرایی نظامی نیست که بتواند مستقیماً مانع وقوع حمله شود. نقش این سازمان بیشتر در حوزه ثبت، مستندسازی، اعلام موضع و ایجاد فشار اخلاقی و حقوقی در سطح بینالمللی تعریف میشود. با این حال همین اقدامات اهمیت بسیار زیادی دارند.
بیانیهها، گزارشها و اسناد صادرشده از سوی یونسکو و نهادهای تخصصی مانند ایکوم، ایکروم یا ایکوموس در واقع بخشی از یک پرونده حقوقی بزرگتر را شکل میدهند. این اسناد بعدها میتوانند بهعنوان مدارک رسمی در مراجع بینالمللی مورد استفاده قرار گیرند؛ چه در مسیر پیگیری مسئولیتها و چه در مطالبه خسارت.به همین دلیل واکنش نهادهای بینالمللی اگر در ظاهر محدود به بیانیه باشد—در بلندمدت نقش مهمی در مستندسازی و پیگیری حقوقی دارد.
*در شرایطی که منطقه با تنشهای امنیتی مواجه است، چه اقداماتی برای حفاظت از موزهها و آثار تاریخی باید انجام شود؟
در چنین شرایطی مهمترین اقدام، اجرای دقیق تمهیدات پیشگیرانه است. نصب علائم حفاظتی مانند نشان سپر آبی، تهیه فهرست دقیق از اموال فرهنگی، مستندسازی وضعیت بناها و آموزش نیروهای مرتبط از جمله اقداماتی است که باید پیش از وقوع بحران انجام شود.
در روزهای اخیر نیز تلاش شده این علائم در بسیاری از موزهها نصب شود و اطلاعرسانیهای لازم صورت گیرد. علاوه بر این، ارتباط مستمر با موزهها در سراسر کشور برقرار شده تا اگر آنها با مشکلی مواجه هستند بتوانند کمک دریافت کنند.
در کنار اقدامات دولتی، نقش جامعه نیز مهم است. مردم باید آگاه باشند که در شرایط بحران، حفاظت از میراث فرهنگی تنها مسئولیت یک نهاد خاص نیست بلکه یک مسئولیت جمعی است.
*آیا تجمعات مردمی در میدان نقشجهان ممکن است از منظر حقوق بینالملل بهعنوان فعالیت نظامی تلقی شود؟
خیر، تجمعات مردمی به هیچ عنوان اقدام نظامی محسوب نمیشود. در حقوق بینالملل معیار بسیار مشخصی برای تعریف هدف نظامی وجود دارد. هدف نظامی به مکانی گفته میشود که در آن تجهیزات نظامی، نیروهای مسلح، تسلیحات یا فعالیتهای نظامی مستقر باشد.
بنابراین حضور مردم در یک میدان تاریخی یا برگزاری تجمعات مدنی هیچگاه مصداق فعالیت نظامی نیست و نمیتواند بهانهای برای هدف قرار دادن آن منطقه تلقی شود.
*اگر بخواهید در پایان یک پیام مشخص به جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی بدهید، چه نکتهای را مطرح میکنید؟
میراث فرهنگی متعلق به یک ملت یا یک دولت نیست؛ این میراث بخشی از حافظه تاریخی بشریت است. آسیب به آثاری که در فهرست میراث جهانی ثبت شدهاند در واقع آسیبی به تاریخ و هویت مشترک انسانهاست.
به همین دلیل انتظار میرود نهادهای بینالمللی از جمله یونسکو، شورای بینالمللی موزهها و سایر سازمانهای تخصصی با حساسیت بیشتری این موضوع را دنبال کنند و اجازه ندهند میراث فرهنگی در میان تنشهای سیاسی و نظامی قربانی شود. سکوت یا واکنشهای حداقلی در برابر چنین رخدادهایی میتواند پیام خطرناکی برای آینده حفاظت از میراث جهانی داشته باشد.
امروز حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران به یک مسئولیت جهانی تبدیل شده است و جامعه بینالمللی باید نشان دهد که در برابر تهدید میراث مشترک بشریت بیتفاوت نخواهد ماند.